Teoria stanów oczekiwań – wprowadzenie
Teoria stanów oczekiwań, rozwinięta przez Josepha Bergera w drugiej połowie XX wieku, stanowi istotny element socjologii, zwłaszcza w nurcie interakcjonistycznym. W przeciwieństwie do innych koncepcji, które zakładają ciągłą renegocjację rzeczywistości przez aktorów społecznych, teoria ta koncentruje się na ustalonych zjawiskach, które pojawiają się w określonych warunkach. Kluczowym pojęciem jest tu „stan oczekiwań”, który odnosi się do przewidywań dotyczących zachowań jednostek w interakcjach społecznych. W artykule tym omówimy główne założenia teorii stanów oczekiwań, ich źródła oraz wpływ na interakcje społeczne.
Podstawowe założenia teorii stanów oczekiwań
Teoria stanów oczekiwań opiera się na przekonaniu, że zachowanie jednostki jest uwarunkowane sytuacyjnie. Oznacza to, że podczas interakcji społecznych tworzą się określone przekonania i oczekiwania co do tego, co jest prawdziwe w danej sytuacji. Aktorzy społeczni, uczestnicząc w tych interakcjach, korzystają z tych oczekiwań jako układów odniesienia, które pomagają im w podejmowaniu decyzji dotyczących zachowania. W przeciwieństwie do innych teorii interakcjonistycznych, teoria stanów oczekiwań nie zakłada ciągłej renegocjacji sytuacji przez aktorów; zamiast tego skupia się na specyficznych warunkach, które aktywują te procesy.
Stany oczekiwań jako centralne pojęcie
Stany oczekiwań są kluczowym elementem teorii Bergera. Ich definicja obejmuje ustalony zbiór przewidywań dotyczących zachowań aktora społecznego względem innych oraz samego siebie. Ważne jest to, że stany te mogą być zarówno wysokie, jak i niskie, zawsze jednak odnoszą się do interakcji z innym aktorem. Źródła tych stanów są zróżnicowane i obejmują oceny wykonania zadania w trakcie interakcji, odzwierciedlenie ocen znaczących innych osób oraz różnorodne alokacje nagród, zarówno symbolicznych, jak i materialnych.
Na podstawie tych źródeł jednostki budują swoje definicje sytuacji, co pozwala im na wybór odpowiednich zachowań w danej okolicy społecznej. Ważnym aspektem jest również to, że dopóki nie pojawią się dodatkowe informacje lub zmiany w sytuacji, trwałość tych oczekiwań będzie wzmacniana przez powtarzające się interakcje.
Aktywacja różnic pod względem władzy i prestiżu
Jednym z kluczowych obszarów badawczych Bergera było zrozumienie przyczyn powstawania nierówności społecznych wewnątrz grup. Teoria stanów oczekiwań dostarcza wyjaśnienia dla tego zjawiska poprzez analizę struktury oczekiwań dotyczących kompetencji poszczególnych jednostek. W trakcie interakcji powstaje swoista hierarchia oczekiwań, która wpływa na przebieg dyskusji oraz sposób oceniania pomysłów i ich przedstawiania.
Berger zauważył, że te struktury nie tylko kształtują dynamikę grupy, ale także wzmacniają istniejące nierówności. Gdy jednostki uczestniczące w danej grupie formułują określone oceny dotyczące kompetencji innych osób, dochodzi do sprzężenia zwrotnego: te oceny wpływają na kolejne interakcje i utrwalają strukturę oczekiwań. Dopóki nie pojawią się nowi aktorzy lub nie zmienią się warunki interakcji, te oczekiwania pozostają względnie stabilne.
Definicje sytuacji a zachowania jednostek
Pojęcie definiowania sytuacji jest kluczowe dla zrozumienia teorii stanów oczekiwań. Oczekiwania tworzone przez aktorów opierają się na wcześniejszych doświadczeniach oraz percepcji otoczenia. Kiedy jednostka uczestniczy w interakcji, jej percepcja wpływa na to, jak definiuje daną sytuację oraz jakie zachowania uznaje za adekwatne.
Ważnym elementem tej definicji jest proces uczenia się oparty na doświadczeniach z przeszłości. Jeżeli jednostka wielokrotnie spotyka się z określonymi reakcjami czy ocenami ze strony innych aktorów społecznych, zaczyna tworzyć schematy myślowe dotyczące tego, jak powinna postępować w podobnych sytuacjach. Takie mechanizmy prowadzą do stabilizacji określonych stanów oczekiwań i mogą ograniczać elastyczność w reagowaniu na nowe okoliczności.
Znaczenie teorii stanów oczekiwań w socjologii
Teoria stanów oczekiwań ma istotne znaczenie dla socjologii jako nauki badającej dynamikę między ludźmi i ich interakcje społeczne. Dzięki tej teorii możemy lepiej zrozumieć mechanizmy rządzące grupami społecznymi oraz przyczyny powstawania i utrzymywania nierówności społecznych. Umożliwia ona również wyjaśnienie różnych form dyskryminacji oraz marginalizacji jednostek w grupach.
Dzięki badaniom nad teorią stanów oczekiwań możliwe jest także lepsze dostrzeganie wpływu kulturowych norm i wartości na decyzje podejmowane przez jednostki. Zrozumienie tych procesów może przyczynić się do stworzenia bardziej sprawiedliwych struktur społecznych oraz promowania równości szans dla wszystkich członków grupy.
Zakończenie
Teoria stanów oczekiwań Josepha Bergera dostarcza cennych narzędzi do analizy interakcji społecznych oraz mechanizmów kształtujących struktury społeczne. Poprzez analizowanie sposobu definiowania sytuacji przez jednostki oraz ich stanu oczekiwań możemy lepiej rozumieć dynamikę zachowań społecznych oraz przyczyny występowania nierówności wewnątrz grup. Z perspektywy socjologicznej teoria ta pozostaje ważnym punktem odniesienia dla badań nad relacjami międzyludzkimi i ich konsekwencjami dla całego społeczeństwa.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).